मध्यपूर्वेतील भू-राजकीय वातावरण सध्या अत्यंत तणावपूर्ण बनले आहे. इराण आणि इस्रायल-अमेरिका यांच्यातील संघर्ष दिवसेंदिवस अधिक तीव्र होत असून, याचे पडसाद जागतिक स्तरावर उमटत आहेत. अशा स्थितीत भारताची भूमिका काय असावी, याकडे जगाचे लक्ष लागले आहे. भारतासाठी ही केवळ एक जागतिक समस्या नसून, स्वतःच्या आर्थिक, ऊर्जा आणि सुरक्षा हितासाठी अत्यंत महत्त्वाची आणि संवेदनशील परिस्थिती आहे. त्यामुळे भारताला अत्यंत सावधगिरीने आणि दूरदृष्टीने स्वहिताची भूमिका घेणे अपरिहार्य आहे.
**संघर्षाचे स्वरूप आणि जागतिक परिणाम:**
इराण आणि इस्रायल यांच्यातील संबंध पूर्वापार तणावपूर्ण राहिले आहेत. मात्र, अलिकडच्या काही घटनांमुळे या संघर्षाला अधिक धार आली आहे. अमेरिका इस्रायलच्या बाजूने ठामपणे उभा असल्याने, हा संघर्ष केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित न राहता, एका व्यापक भू-राजकीय खेळाचे स्वरूप घेत आहे. यामुळे जागतिक तेल बाजारात अस्थिरता निर्माण झाली असून, कच्च्या तेलाच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे. व्यापारी मार्गांवरही याचा परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम अटळ आहे.
**भारतासाठी आव्हाने आणि संधी:**
भारतासाठी मध्यपूर्व हे केवळ तेलाचे स्रोत नाही, तर कोट्यवधी भारतीयांच्या रोजगाराचे ठिकाण आणि महत्त्वाचा व्यापारी भागीदार देखील आहे. या प्रदेशातून भारताच्या एकूण तेल आयातीचा मोठा हिस्सा येतो. कोणताही मोठा संघर्ष तेलाच्या किमती वाढवून भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर गंभीर ताण आणू शकतो, महागाई वाढवू शकतो आणि विकासाला खीळ घालू शकतो.
याव्यतिरिक्त, मध्यपूर्वेतील लाखो भारतीय नागरिक सुरक्षितपणे कसे राहतील, याची चिंता भारताला आहे. शांतता आणि स्थैर्य हे भारताच्या राष्ट्रीय हितासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
**भारताची तटस्थता आणि स्वहिताचे राजकारण:**
भारत परंपरेने अलिप्ततावादी धोरणाचे पालन करत आला आहे. या संघर्षातही भारताने कोणत्याही एका बाजूने न झुकता, सर्व संबंधितांशी संवाद साधून शांततेचे आवाहन केले आहे. भारताचे इराण, इस्रायल आणि अमेरिका या तिन्ही देशांशी चांगले संबंध आहेत. इराण हा भारताचा एक महत्त्वाचा ऊर्जा भागीदार आहे, तर इस्रायल भारताला संरक्षण तंत्रज्ञान पुरवतो. अमेरिकेशी भारताची वाढती धोरणात्मक भागीदारी आहे. अशा परिस्थितीत, कोणत्याही एका पक्षाला नाराज न करता, आपल्या राष्ट्रीय हिताचे रक्षण करणे ही भारताची खरी कसरत आहे.
भारताने केवळ शब्दांनी शांततेचे आवाहन न करता, प्रत्यक्ष कृतीत आपले स्वहित सिद्ध केले पाहिजे. याचा अर्थ, भारताने आपल्या आर्थिक, ऊर्जा आणि सुरक्षा गरजांना प्राधान्य दिले पाहिजे. तेल आयात सुरक्षित ठेवणे, व्यापारी मार्ग खुले ठेवणे आणि आपल्या नागरिकांचे संरक्षण करणे हे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे मुख्य आधारस्तंभ असले पाहिजेत.
**पुढील वाटचाल:**
भारताने या संघर्षात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्याची शक्यता कमी असली तरी, शांतता आणि राजनैतिक संवादाला प्रोत्साहन देणे ही भारताची जबाबदारी आहे. जागतिक पटलावर भारताचे वाढते महत्त्व पाहता, भारताला अधिक जबाबदारीने वागावे लागेल. बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेचे समर्थक म्हणून, भारताने संयुक्त राष्ट्रांसारख्या आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवरून शांततेचा संदेश दिला पाहिजे.
थोडक्यात, इराण-इस्रायल-अमेरिका संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर भारताला आपली आर्थिक, ऊर्जा आणि सुरक्षा हितसंबंध जपण्यासाठी अत्यंत व्यावहारिक आणि दूरदृष्टीच्या परराष्ट्र धोरणाचा अवलंब करावा लागेल. ही वेळ तटस्थ राहण्याची नसून, ‘स्वहिताला प्राधान्य देण्याची’ आहे.
By
