क्रिकेट सामन्यातील ’10-10 षटकांचा’ नियम: पावसामुळे खेळ थांबल्यास रविवारी काय घडते?

क्रिकेट, हा असा खेळ आहे जिथे अनिश्चितता हाच एकमेव निश्चित नियम आहे. मैदानावर खेळाडू काय चमत्कार करतील, हे सांगता येत नाही, तसेच हवामानाचे मूडही कधी बदलेल याचा नेम नाही. पावसाने अनेकदा मोठ्या आणि महत्त्वाच्या सामन्यांचा रंग बेरंग केला आहे. अशावेळी, ‘सामन्याचा निकाल लावण्यासाठी किमान 10-10 षटकांचा खेळ होणे अनिवार्य आहे’ हा नियम काय असतो, आणि विशेषतः रविवारी जर खेळ सुरू होऊन थांबला, तर नेमके काय घडते, हे जाणून घेणे क्रिकेटप्रेमींसाठी महत्त्वाचे ठरते.

’10-10 षटकांचा’ नियम नेमका काय आहे?

टी-20 किंवा एकदिवसीय क्रिकेट सामन्यांमध्ये, हवामान खराब झाल्यामुळे किंवा अन्य कोणत्याही कारणामुळे खेळ थांबवावा लागल्यास, सामन्याचा निकाल लावण्यासाठी काही किमान अटी पूर्ण कराव्या लागतात. आयसीसी (ICC) च्या नियमांनुसार, मर्यादित षटकांच्या सामन्यात डकवर्थ-लुईस-स्टर्न (DLS) पद्धतीनुसार निकाल देण्यासाठी, दुसऱ्या फलंदाजी करणाऱ्या संघाला किमान ठराविक षटके खेळावी लागतात. टी-20 सामन्यांसाठी हे किमान 5 षटके, तर एकदिवसीय सामन्यांसाठी 20 षटके असतात. परंतु, अनेक महत्त्वाच्या स्पर्धांमध्ये किंवा आयोजकांकडून, सामन्याला अधिक ‘खेळीदार’ स्वरूप देण्यासाठी ‘किमान 10-10 षटकांचा’ खेळ पूर्ण होण्याची अट ठेवली जाते. याचा अर्थ असा की, दोन्ही संघांनी किमान 10-10 षटके खेळल्याशिवाय सामन्याचा निकाल जाहीर करणे शक्य होत नाही, किंवा तो सामना ‘अनिर्णित’ (No Result) घोषित केला जातो. हा नियम केवळ DLS पद्धत लागू करण्यापूर्वी सामन्याला एक किमान ‘आधार’ देण्यासाठी असतो. जर या किमान षटकांचा खेळ झाला नाही, तर सामना वैध मानला जात नाही.

रविवारी खेळ सुरू होऊन थांबला तर…?

हाच प्रश्न अनेकदा चाहत्यांच्या मनात येतो, खासकरून जेव्हा एखादा मोठा अंतिम सामना रविवारी नियोजित असतो. कल्पना करा, रविवारी खेळाला सुरुवात झाली, उत्साह शिगेला पोहोचला होता, पण अचानक पावसाने हजेरी लावली आणि खेळ थांबला. जर दोन्ही संघांनी मिळून किमान 10-10 षटकांचा खेळ पूर्ण केला नसेल, तर परिस्थिती नियमांनुसार हाताळली जाते:

1. राखीव दिवसाची उपलब्धता (Reserve Day): जर तो सामना एखाद्या मोठ्या स्पर्धेचा अंतिम सामना असेल (उदा. विश्वचषक किंवा मोठी लीग), तर अनेकदा ‘राखीव दिवस’ (Reserve Day) ची तरतूद केलेली असते. अशा स्थितीत, रविवारी खेळ पूर्ण न झाल्यास, तो सामना सोमवारी, म्हणजेच राखीव दिवशी, त्याच ठिकाणाहून पुन्हा सुरू होतो जिथे रविवारी थांबला होता. यामुळे खेळाची अखंडता टिकून राहते आणि चाहत्यांनाही निकालाची प्रतीक्षा करावी लागत नाही.

2. राखीव दिवस नसल्यास (No Reserve Day): जर राखीव दिवसाची तरतूद नसेल, आणि 10-10 षटकांचा खेळ पूर्ण न झाल्याने सामन्याचा निकाल लावणे शक्य नसेल, तर तो सामना ‘अनिर्णित’ (No Result) घोषित केला जातो. अशा परिस्थितीत, दोन्ही संघांना ट्रॉफी सामायिक करावी लागू शकते किंवा स्पर्धेच्या नियमांनुसार पुढील कार्यवाही केली जाते (उदा. लीग स्टेजमध्ये गुण वाटून देणे). हे क्रिकेटप्रेमी आणि खेळाडू दोघांसाठीही निराशाजनक असू शकते, कारण त्यांना पूर्ण सामन्याचा अनुभव घेता येत नाही.

3. DLS पद्धतीचा वापर (Application of DLS Method): जरी ’10-10 षटकांचा’ नियम एका अर्थाने किमान खेळ निश्चित करत असला तरी, जर DLS च्या किमान अटी (टी-20 साठी 5 षटके, एकदिवसीय साठी 20 षटके) पूर्ण झाल्या असतील, पण 10-10 षटकांपर्यंत खेळ झाला नसेल, आणि सामना पुढे होऊ शकत नसेल, तर DLS पद्धतीनुसार तात्पुरता निकाल जाहीर केला जाऊ शकतो. मात्र, ’10-10 षटकांचा’ नियम हा सामन्याला अधिक अर्थपूर्ण बनवण्यासाठी असतो.

खेळाचे सौंदर्य आणि नियमांचे महत्त्व

क्रिकेटमध्ये हवामानाची भूमिका नेहमीच महत्त्वाची राहिली आहे. पावसामुळे अनेकदा खेळाचा निकाल अनपेक्षितरित्या लागतो किंवा सामना रद्द होतो. अशा परिस्थितीत, ‘किमान 10-10 षटकांचा खेळ’ आणि राखीव दिवसांसारखे नियम, हे सामन्याला शक्य तितके न्यायपूर्ण आणि रोमांचक बनवण्याचा प्रयत्न करतात. हे नियम केवळ खेळाची अखंडता जपतात असे नाही, तर खेळाडूंना आणि चाहत्यांनाही एक स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे देतात. त्यामुळे, पुढच्या वेळी जेव्हा पावसाचा खेळ सुरू होईल, तेव्हा तुम्हाला या नियमांमागील तर्क आणि त्यांचे महत्त्व नक्कीच आठवेल!