मंगळाचा वेग वाढतोय, दिवस लहान होत आहेत! इनसाइट लँडरचे आश्चर्यकारक संशोधन

मंगळ ग्रह, आपला शेजारी ग्रह, नेहमीच मानवी कुतूहलाचा विषय राहिला आहे. त्याच्या लालसर रंगापासून ते संभाव्य जीवसृष्टीपर्यंत, मंगळाबद्दलच्या प्रत्येक नवीन संशोधनाने आपल्याला आकर्षित केले आहे. आता नासाच्या ‘इनसाइट लँडर’ने (InSight Lander) एक अत्यंत रंजक आणि काहीसा आश्चर्यकारक शोध लावला आहे – मंगळ ग्रह स्वतःभोवती अधिक वेगाने फिरू लागला आहे, ज्यामुळे तेथील दिवसाचा कालावधी हळूहळू कमी होत आहे!

गेल्या काही वर्षांपासून मंगळाच्या पृष्ठभागावर कार्यरत असलेल्या इनसाइट लँडरने अनेक महत्त्वपूर्ण माहिती पृथ्वीवर पाठवली आहे. भूकंपशास्त्राचा अभ्यास करण्यापासून ते ग्रहाच्या अंतर्गत संरचनेची माहिती देण्यापर्यंत, इनसाइटने मंगळाबद्दलच्या आपल्या ज्ञानात मोलाची भर घातली आहे. आता त्याचा ‘रेडिओ सायन्स एक्सपेरिमेंट’ (Radio Science Experiment) नावाचा प्रयोग या नवीन शोधाचे कारण ठरला आहे. इनसाइटने रेडिओ लहरींच्या साहाय्याने मंगळाच्या फिरण्याच्या वेगातील अतिसूक्ष्म बदलांवर लक्ष ठेवले. गेल्या तीन वर्षांपासून जमा केलेल्या आकडेवारीनुसार, मंगळाचा फिरण्याचा वेग दरवर्षी सुमारे 4 मिलिआर्कसेकंदने वाढत आहे. याचा अर्थ मंगळावरील दिवसाचा कालावधी दरवर्षी काही मिलीसेकंदांनी कमी होत आहे. जरी हा बदल खूप लहान असला तरी, वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

मंगळाचा फिरण्याचा वेग का वाढत आहे, यामागे नेमके काय कारण आहे, हे अजूनही संशोधनाचा विषय आहे. शास्त्रज्ञांनी काही शक्यता वर्तवल्या आहेत. एक प्रमुख शक्यता म्हणजे ‘मास रीडिस्ट्रिब्यूशन’ (Mass Redistribution) अर्थात वस्तुमानाचे पुनर्वितरण. याचा अर्थ असा की मंगळाच्या पृष्ठभागाखाली किंवा पृष्ठभागावर वस्तुमानाची (mass) पुनर्रचना होत असावी, ज्यामुळे ग्रहाच्या जडत्वाच्या क्षमतेत (moment of inertia) बदल होतो. पृथ्वीवर जसे हिवाळ्यात बर्फवृष्टीमुळे आणि उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यामुळे वस्तुमानाचे पुनर्वितरण होते आणि तिच्या फिरण्याच्या वेगात सूक्ष्म बदल होतात, त्याचप्रमाणे मंगळावरही काहीतरी घडत असावे. मंगळाच्या ध्रुवीय बर्फाच्या टोप्या वितळणे किंवा ग्रहाच्या अंतर्गत भागात द्रवरूप कोरच्या (liquid core) हालचाली हे देखील काही घटक असू शकतात जे या बदलास कारणीभूत ठरत आहेत.

या संशोधनाचे महत्त्व अनेक पटींनी आहे. यामुळे आपल्याला मंगळाच्या अंतर्गत संरचनेबद्दल, त्याच्या भूगर्भीय क्रियांबद्दल आणि त्याच्या उत्क्रांतीबद्दल अधिक सखोल माहिती मिळते. एखाद्या ग्रहाचा फिरण्याचा वेग आणि त्याचा कालावधी समजून घेणे, त्या ग्रहाच्या भूतकाळातील आणि भविष्यातील घडामोडींचा अंदाज घेण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते. पृथ्वीवरही भरती-ओहोटीच्या शक्तींमुळे चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे आपल्या दिवसाचा कालावधी काही अंशी वाढत आहे, तर मंगळावर उलटे घडत आहे.

इनसाइट लँडरने त्याचे कार्य यशस्वीपणे पूर्ण केले असले तरी, त्याने दिलेली माहिती भविष्यातील मंगळ मोहिमांसाठी आणि खगोलशास्त्रज्ञांसाठी नवीन संशोधनाचे दरवाजे उघडणार आहे. मंगळावर होणारे हे सूक्ष्म बदल आपल्याला आपल्या सौरमंडळातील ग्रहांच्या गतिशीलतेबद्दल आणि त्यांच्या जटिल प्रणालींबद्दल नवीन दृष्टिकोन देतात. हा शोध खरोखरच रोमांचक आहे आणि भविष्यात मंगळाबद्दलची अनेक रहस्ये उलगडण्यास मदत करेल अशी आशा आहे।