तुकाराम मुंढेंचा दुष्काळमुक्तीचा ‘मास्टरप्लॅन’: समस्या नव्हे, संधी म्हणून बघा!

महाराष्ट्राला दरवर्षी भेडसावणाऱ्या दुष्काळाच्या समस्येवर प्रशासकीय अधिकारी तुकाराम मुंढे यांनी एक वेगळा आणि दूरदृष्टीचा उपाय सुचवला आहे. पिंपरी-चिंचवड येथील ‘ग्लोबल मराठा बिझनेस एक्स्पो’मध्ये बोलताना त्यांनी दुष्काळाकडे केवळ एक समस्या म्हणून न पाहता, ती एक संधी म्हणून स्वीकारण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या मते, “दुष्काळ म्हणजे केवळ आव्हान नाही, तर ते एक ‘प्रॉब्लेम स्टेटमेंट’ आहे. दुष्काळ का येतो आणि पुढील सहा-सात महिन्यांत आपण त्यावर काय करू शकतो, याचा विचार करण्याची ही वेळ आहे.”

### **दुग्ध व्यवसायात लपलेली संधी आणि हायड्रोपोनिक्सची किमया**

मुंढे यांनी दुष्काळाच्या परिस्थितीत दुग्ध व्यवसायात प्रचंड संधी असल्याचे सांगितले. त्यांच्या निरीक्षणानुसार, आपल्याकडे आजही दुधाची कमतरता आहे आणि शुद्ध दुधाला नेहमीच चांगली मागणी असते. दुग्ध उद्योजक वाढू शकतात आणि दुधाला आणखी चांगला दर मिळू शकतो, असे त्यांनी स्पष्ट केले. या व्यवसायासाठी लागणारे पाणी आणि चारा यावरही त्यांनी तोडगा काढला. ‘हायड्रोपोनिक्स’ तंत्रज्ञान वापरून कमी पाण्यात हिरवा चारा कसा निर्माण करता येतो, हे त्यांनी सोप्या भाषेत सांगितले. “तुळशीला जेवढे पाणी लागते, त्यापेक्षा जास्त पाणी हायड्रोपोनिक्सला लागत नाही,” असे सांगत, यामुळे चारा अधिक पौष्टिक होतो आणि उत्पादन वाढते, असे ते म्हणाले. यातून कमी पाण्यातही दुग्ध व्यवसाय यशस्वीपणे करता येतो.

### **शासकीय मदतीवरील अवलंबित्व आणि पाण्याचा हिशेब**

दुष्काळाच्या काळात सरकारकडून मिळणाऱ्या मदतीवर अवलंबून न राहता, नागरिकांनी स्वतः विचार करण्याची गरज आहे, असे मुंढे यांनी सांगितले. “आपण दरवर्षी टँकर मागतो, ट्यूबवेल मागतो, पण कधी विचार केलाय का की हे पाणी कुठे जाते?” असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. गावातील विहिरी आणि ट्यूबवेलचे पाणी का आटले, यावरही त्यांनी प्रकाश टाकला. गावांमध्ये झालेले काँक्रिटीकरण हे पाणी जमिनीत जिरण्याऐवजी वाहून जाण्यास कारणीभूत ठरले आहे, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. “आवश्यक असेल तिथे काँक्रिटीकरण करा, पण पाणी गावातच राहिले पाहिजे,” असे ते म्हणाले.

### **’पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ – खरा उपाय बांधबंधिस्ती**

तुकाराम मुंढे यांनी दुष्काळावरचा सर्वात प्रभावी आणि महत्त्वाचा उपाय म्हणजे ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हाच असल्याचे ठासून सांगितले. त्यांच्या मते, “तुमच्या गावातील पाणी गावातच राहिले पाहिजे, हा तुमचा सर्वात मोठा ठेवा आहे.” दरवर्षी पडणारा पाऊस आपण वाया घालवतो, कारण शेतातील बांध कोरून टाकले आहेत. त्यामुळे पाणी शेतात थांबत नाही, ते वाहून नदीला आणि तिथून तळ्यात जाते. निसर्गाने दिलेले पाणी आपण वाया घालवतो आणि नंतर विकत घेतो, ही विडंबना त्यांनी अधोरेखित केली.

### **हिवरेबाजारचे उदाहरण आणि सामूहिक प्रयत्नांची हाक**

“एका शेतकऱ्याने नव्हे, तर गावांच्या गावाने मिळून बांधबंधिस्तीचा कार्यक्रम हाती घेतला, तर पुढच्या वर्षी 300 मिलीमीटर पाऊस पडला तरी दुष्काळाचा सामना करावा लागणार नाही,” असा विश्वास मुंढे यांनी व्यक्त केला. यासाठी त्यांनी आदर्श गाव हिवरेबाजारचे उदाहरण दिले. पाणी अडवल्यामुळे आणि त्याचा योग्य वापर केल्यामुळे आज तिथे करोडपती शेतकरी आहेत, असे त्यांनी सांगितले. उद्योजकांनी त्यांच्या सीएसआर (CSR) निधीतून बांधबंधिस्तीचे काम हाती घ्यावे, असे आवाहन करताना, स्वतः त्यात सहभागी होण्याची तयारीही त्यांनी दर्शवली.

### **निष्कर्ष**

तुकाराम मुंढे यांचा हा सल्ला केवळ दुष्काळावरील तांत्रिक उपाय नाही, तर तो एक दृष्टिकोन आहे. समस्येला संधीमध्ये बदलण्याचा, स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचा आणि निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याचा हा एक प्रभावी मार्ग आहे. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ आणि ‘बांधबंधिस्ती’ यांसारख्या पारंपरिक उपायांना आधुनिक विचारसरणीची जोड देऊन आपण खऱ्या अर्थाने दुष्काळमुक्त महाराष्ट्र घडवू शकतो, हेच त्यांच्या विचारातून स्पष्ट होते.