गेल्या काही वर्षांपासून जागतिक अर्थव्यवस्था विविध संकटांशी झुंजत आहे. कोविड-19 साथीचा रोग, भू-राजकीय तणाव आणि वाढती महागाई यामुळे अनेक देश आधीच दबावाखाली आहेत. आता यामध्ये आणखी एका चिंतेची भर पडली आहे. ‘ब्लूमबर्ग’ (Bloomberg) सह अनेक जागतिक संस्थांनी गंभीर इशारा दिला आहे की, ऊर्जा टंचाई आणि विस्कळीत पुरवठा साखळी यामुळे जगभरातील सेवा आणि उत्पादन क्षेत्रातील ‘परचेसिंग मॅनेजर्स इंडेक्स’ (PMI) मध्ये मोठी घसरण होण्याची भीती आहे. ही घसरण जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी मंदीचे संकेत असू शकते.
सध्या जगभरात ऊर्जेची तीव्र टंचाई जाणवत आहे. युरोपमध्ये नैसर्गिक वायूच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत, तर आशियात कोळशाची मागणी वाढली आहे. रशिया-युक्रेन युद्धामुळे भू-राजकीय तणाव वाढला आहे, ज्यामुळे इंधनाच्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. अनेक देशांमध्ये, विशेषतः युरोपमध्ये, हिवाळ्यात ऊर्जेची मागणी वाढते, परंतु पुरवठा मात्र मर्यादित आहे. यामुळे ऊर्जा उत्पादनाचे खर्च वाढले आहेत, जे थेट उत्पादन क्षेत्रावर परिणाम करत आहेत. उद्योगांना अधिक दराने ऊर्जा खरेदी करावी लागत आहे, ज्यामुळे त्यांच्या वस्तू आणि सेवांच्या किमतीत वाढ होत आहे. ही वाढ अंतिम ग्राहकांना सहन करावी लागत आहे, परिणामी महागाई वाढत आहे.
कोविड-19 च्या सुरुवातीपासूनच जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली आहे. चीनमधील कठोर ‘झिरो-कोविड’ धोरणामुळे अनेक शहरांमध्ये वारंवार लॉकडाऊन लावण्यात आले, ज्यामुळे उत्पादन थांबले आणि बंदरे ठप्प झाली. याचा परिणाम जगभरातील वस्तूंच्या वाहतुकीवर झाला. सेमीकंडक्टर चिप्सपासून ते ऑटोमोबाइल पार्ट्सपर्यंत अनेक महत्त्वाच्या घटकांचा पुरवठा खंडित झाला आहे. कामगार टंचाई, वाहतूक खर्च वाढणे आणि लॉजिस्टिक्समधील अडचणी यामुळे वस्तू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचायला जास्त वेळ लागत आहे. याचा थेट परिणाम उत्पादन कंपन्यांवर होत आहे, कारण त्यांना वेळेवर कच्चा माल मिळत नाही आणि तयार माल बाजारात पोहोचवता येत नाही.
‘परचेसिंग मॅनेजर्स इंडेक्स’ (PMI) हा कोणत्याही अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि सेवा क्षेत्राच्या आरोग्याचा महत्त्वाचा निर्देशक आहे. 50 पेक्षा जास्त PMI म्हणजे विस्तार, तर 50 पेक्षा कमी म्हणजे क्षेत्रातील संकुचन. ब्लूमबर्गने वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, ऊर्जा टंचाई आणि पुरवठा साखळीतील अडथळ्यांमुळे अनेक मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये PMI 50 च्या खाली जाण्याची भीती आहे. याचा अर्थ उत्पादन आणि सेवा दोन्ही क्षेत्रांमध्ये नवीन ऑर्डर कमी होत आहेत, उत्पादन घटत आहे आणि रोजगार निर्मिती मंदावत आहे. ही एक गंभीर परिस्थिती असून ती आर्थिक मंदीकडे वाटचाल करत असल्याचे दर्शवते.
या स्थितीचे दूरगामी परिणाम जाणवतील. महागाई वाढल्यामुळे लोकांची खरेदी क्षमता कमी होईल, ज्यामुळे वस्तू आणि सेवांची मागणी आणखी घटेल. कंपन्यांना नफ्यात घट झाल्यामुळे कर्मचाऱ्यांची कपात करावी लागू शकते, परिणामी बेरोजगारी वाढेल. लहान आणि मध्यम उद्योगांना (SMEs) या संकटाचा सर्वाधिक फटका बसू शकतो, कारण त्यांच्याकडे मोठ्या कंपन्यांसारखा आर्थिक बळकट आधार नसतो. जागतिक व्यापार मंदावेल आणि अनेक देशांची आर्थिक वाढ खुंटेल. विकसनशील देशांना याचा अधिक फटका बसेल, कारण त्यांच्या अर्थव्यवस्था आयातीवर अधिक अवलंबून असतात.
थोडक्यात सांगायचे तर, ऊर्जा टंचाई आणि विस्कळीत पुरवठा साखळी ही जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोरची एक दुहेरी आणि गंभीर समस्या आहे. ब्लूमबर्ग सारख्या संस्थांचे इशारे गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे. यावर मात करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य, ऊर्जा धोरणांमध्ये सुधारणा आणि पुरवठा साखळी अधिक लवचिक बनवण्यासाठी तातडीने उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. अन्यथा, जागतिक अर्थव्यवस्था एका मोठ्या आर्थिक संकटात सापडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, ज्याचे परिणाम सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनावरही होतील.
By
