आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया हे आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे. लोकांना माहिती देण्यासाठी, मनोरंजन करण्यासाठी आणि एकमेकांशी जोडले जाण्यासाठी हे एक शक्तिशाली माध्यम आहे. पण गेल्या काही वर्षांपासून या व्यासपीठावर ‘आभासी लोकप्रियते’चा एक मोठा फुगा तयार झाला होता. काही दिवसांपूर्वीच या फुग्याला टाचणी लागली आणि त्याची हवाच निघून गेली. बनावट फॉलोअर्स, फेक लाईक्स आणि पेड कमेंट्सच्या माध्यमातून मिळवलेली ‘डिजिटल प्रसिद्धी’ किती पोकळ असते, हे या कारवाईतून स्पष्ट झाले आहे. आता पुन्हा एकदा सोशल मीडियावरील ‘विश्वासार्हतेचा’ प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
एकेकाळी एखाद्या व्यक्तीची किंमत त्याच्या कामावरून ठरवली जात असे, पण आता सोशल मीडियावर त्याला किती फॉलोअर्स आणि लाईक्स आहेत, यावरून त्याची ‘आभासी लोकप्रियता’ मोजली जाते. प्रत्येकजण ‘इन्फ्लुएन्सर’ बनू इच्छितो, हजारो-लाखो फॉलोअर्स जमा करून रातोरात स्टार बनण्याचे स्वप्न पाहतो. या ‘सोशल मीडिया स्टार्स’पैकी काही जण खरेच आपल्या कौशल्याने आणि चांगल्या कंटेंटने लोकप्रियता मिळवतात. पण एक मोठा वर्ग असा आहे, जो शॉर्टकटने प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी ‘ऑनलाइन फसवणुकीचा’ मार्ग निवडतो. बनावट फॉलोअर्स विकत घेणे, लाईक्स-कमेंट्ससाठी पैसे देणे आणि खोट्या प्रतिक्रियांद्वारे आपल्या पोस्टची ‘रीच’ वाढवणे असे प्रकार सर्रास चालतात. यामुळे लोकांना असे वाटते की, अमुक व्यक्ती खूप लोकप्रिय आहे, तिचे म्हणणे खरे आहे. यातून एक खोट्या ‘डिजिटल प्रतिमे’ची निर्मिती होते, ज्याचा वापर अनेकदा मार्केटिंग आणि जाहिरातींसाठी केला जातो.
या ‘बनावट लोकप्रियते’च्या साम्राज्यावर नुकतीच मोठी कारवाई झाली, ज्यामुळे अनेक तथाकथित ‘इन्फ्लुएन्सर्स’चा बुरखा फाटला. या कारवाईमुळे अनेकांना धक्का बसला, कारण ज्यांना ते ‘आदर्श’ मानत होते, त्यांची लोकप्रियता केवळ एक दिखावा होती. ही घटना ‘सोशल मीडियाच्या सत्यते’वर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारी आहे. जेव्हा अशा प्रकारची फसवणूक उघडकीस येते, तेव्हा सामान्य वापरकर्त्यांचा ‘समाजमाध्यमांवरील विश्वास’ डळमळतो. त्यांना प्रत्येक पोस्ट, प्रत्येक व्हिडिओ आणि प्रत्येक जाहिरात संशयाच्या नजरेने पाहण्यास भाग पाडले जाते. यामुळे केवळ बनावट खाती चालवणाऱ्यांनाच नाही, तर खऱ्या अर्थाने चांगला कंटेंट तयार करणाऱ्या आणि प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या ‘कंटेंट क्रिएटर्स’नाही याचा फटका बसतो. कारण ‘विश्वासार्हता’ गमावल्यामुळे लोक सगळ्याच गोष्टींकडे एकाच दृष्टीने पाहू लागतात.
या परिस्थितीवर तोडगा काय? वापरकर्त्यांनी अधिक जागरूक असणे महत्त्वाचे आहे. कोणतीही माहिती किंवा ‘डिजिटल प्रसिद्धी’ लगेच स्वीकारण्याऐवजी, तिची ‘पडताळणी’ करणे आवश्यक आहे. एखाद्या इन्फ्लुएन्सरच्या पोस्टला किती लाईक्स आहेत, यापेक्षा त्याच्या कमेंट्स किती जेन्युइन आहेत आणि त्याचे फॉलोअर्स खऱ्या अर्थाने त्याच्यासोबत ‘एंगेज’ होतात की नाही, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. ‘सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म’वरही याची मोठी जबाबदारी आहे. त्यांना ‘बनावट खाती’ आणि ‘फेक एंगेजमेंट’ शोधून काढून कठोर पावले उचलणे गरजेचे आहे. ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ आणि ‘मशीन लर्निंग’चा वापर करून अशा प्रकारच्या ‘सायबर क्राईम’ला आळा घालता येऊ शकतो. ‘सत्यता’ आणि ‘प्रामाणिकपणा’ या मूल्यांना प्रोत्साहन देणे ही काळाची गरज आहे.
‘आभासी लोकप्रियतेचा फुगा’ फुटणे ही एक धोक्याची घंटा आहे, जी ‘डिजिटल जगाला’ शुद्धीकरण करण्याचा संदेश देत आहे. सोशल मीडियाने आपल्या मूळ उद्देशाकडे परत येण्याची वेळ आली आहे – म्हणजे लोकांना खऱ्या अर्थाने जोडणे, त्यांना माहिती देणे आणि विचारांची देवाणघेवाण करणे, केवळ खोट्या प्रसिद्धीचा मंच बनून राहणे नाही. भविष्यात ‘विश्वासार्हता’ हाच ‘सोशल मीडिया’च्या यशाचा आणि टिकून राहण्याचा आधारस्तंभ असेल. या धोक्यातून सावरत, ‘सोशल मीडिया’ने ‘सायबर सुरक्षेच्या’ दृष्टीने अधिक भक्कम आणि ‘सत्यतेवर’ आधारित माध्यम बनणे आवश्यक आहे.
By
